Dunajec 3 Regiony
Łącko - Szczawnica - Leśnica

Plac Dietla to serce uzdrowiskowej Szczawnicy. Miejsce, gdzie historia spotyka się z atmosferą kurortu. Od XIX wieku stanowi centralny punkt życia kulturalnego, leczniczego i towarzyskiego. To tu powstały pierwsze wille, pijalnie i kaplica zdrojowa, nadając placowi wyjątkowy charakter.

---

Położenie i historia

Plac Dietla położony jest w centralnej części uzdrowiska Szczawnica, tuż nad główną częścią miasta, u podnóża Parku Górnego. Nazwa placu wywodzi się od stojącego u jego wejścia obelisku poświęconego Józefowi Dietlowi i została administracyjnie wprowadzona dopiero po drugiej wojnie światowej. Wcześniej był to Szczawnicki Rynek, miejsce publicznych zgromadzeń, gdzie w dni targowe góralki sprzedawały nabiał i owoce leśne. Plac został ukształtowany przed 1853 rokiem  przez zasypanie koryta Szczawnego Potoku. Zabudowa Placu Dietla została zaprojektowana w stylu szwajcarsko-tyrolskim przez Józefa Szalaya i powstała w latach 1850–1867.

---

Obelisk Józefa Dietla

Obelisk upamiętnia Józefa Dietla (1804–1878) — lekarza, profesora i rektora UJ, założyciela i członka Akademii Umiejętności, balneologa, propagatora polskich uzdrowisk, prezydenta Krakowa i gorącego polskiego patriotę, długoletniego przyjaciela Szalaya, tego, który nazwał Szczawnicę „perłą zdrojowisk krajowych”. Odsłonięcie pomnika odbyło się 29 sierpnia 1865 roku.

---

Pijalnia wody „Waleria”

Tuż u wejścia na Plac Dietla, po lewej stronie, znajduje się nieczynna pijalnia wody „Waleria”. Źródło odkryto w roku 1840 i nazwano imieniem żony lekarza zakładowego Onufrego Trembeckiego. Początkowo było obudowane sztuczną grotą w stylu romantycznym, w pieczarze gustownie ułożonej ze wszystkich gatunków kamieni z okolicy, później zastąpioną żelazną altaną. W 1897 roku dobudowano nad nią galerię dla orkiestry. Po roku 1945 woda nie była już wykorzystywana ze względu na zanieczyszczenie gruntu i znikomą wydajność.

---

Strona zachodnia

Zachodnią stronę placu otwiera dom zwany „Starą Kancelarią”. Powstał jako jeden z pierwszych budynków zdrojowych i mieścił mieszkanie zarządcy oraz kancelarię Górnego Zakładu. Ciąg punktów usługowych był pierwotnie krytą, drewnianą galerią spacerową wzniesioną w 1864 roku. Miała służyć gościom przybywającym do zdroju, którzy szukali schronienia przed deszczem i upałem. W okresie międzywojennym Adam Stadnicki polecił przebudować ją na ciąg pawilonów handlowych i sklepików.

Stojąca na wyższym tarasie willa „Pałac” powstała w latach 1864–1866. Jej południowe skrzydło wieńczyła wieża zegarowa. W budynku znajdowały się mieszkania dla gości. W latach 20. XX wieku dokonano przebudowy: główne wejście umieszczono centralnie, a od podstawy placu poprowadzono szerokie schody. Zostały one jednak zlikwidowane podczas kolejnej modernizacji w roku 1972. Po wojnie urządzono tu restaurację „Zdrojowa”, a w latach 1972–2014 willa mieściła zbiory Muzeum Pienińskiego im. Józefa Szalaya.

Ścianę zachodnią placu zamyka dom „Pod Bogarodzicą”, wybudowany w 1853 roku z przeznaczeniem na pensjonat. Centralnie na frontowej ścianie piętra, w niszy, umieszczona była figura Bożej Rodzicielki (przy kolejnych przebudowach przesunięta ku południowemu narożnikowi, z czasem została definitywnie usunięta). W roku 1890 część piętra domu została adaptowana na Zakład Inhalacyjny prowadzony przez dra Michała Janochę z Rzeszowa. Pod koniec lat 20. XX wieku mieściły się tu łazienki, gdzie przygotowywano kąpiele mineralne ze źródła „Jan”. Od tego czasu dom często nazywano „Łazienkami”. Po wojnie prowadzono tu Zakład Wodoleczniczy, który w 1975 roku został zamknięty w związku z otwarciem nowego Domu Przyrodoleczniczego przy ulicy Zdrojowej.

---

Strona północna

Na północnej pierzei stoją dwa budynki – willa „Holenderka” i „Dom nad Zdrojami”, czyli pijalnia szczawnickich wód mineralnych. Willa „Holenderka” została wzniesiona w roku 1855. Na piętrze rozmieszczono trzypokojowe mieszkanie z balkonem, a na parterze pokój z alkową i kuchnią. Ściany przyziemia wymurowano z kamienia, drugą kondygnację zbudowano w konstrukcji muru pruskiego. Od 1896 roku w willi prowadzone było biuro uzdrowiskowe. Dzięki centralnemu położeniu willa przez lata była miejscem, w którym ordynowali lekarze zdrojowi. W roku 2008 odtworzono ją w historycznej formie.

„Dom nad Zdrojami” powstał w 1863 roku. Był to pierwszy budynek wzniesiony nad źródłami „Stefana” i „Józefiny”, zastępujący klasycystyczną altanę, w której wodę czerpano szklankami przywiązanymi do drewnianych drążków. W roku 1897 na frontonie piętra umieszczono dwa malowidła ścienne przedstawiające św. Kingę, patronkę Pienin i św. Barbarę, patronkę kopalń i zdrojów. Dom pełnił wiele funkcji. Była tu przede wszystkim główna pijalnia, w której wodę podawały góralskie dziewczęta nazywane „podawajkami”. Obok znajdował się pokój zwany odpoczywalnią i czytelnia, a w czasie niepogody grywała tam orkiestra zdrojowa. Na piętrze było osiem pokoi gościnnych, a w budynku mieściła się także żętycarnia, gdzie podawano żętycę w połączeniu z wodą mineralną.

W latach 1931–1934 hrabia Adam Stadnicki przeprowadził modernizację budynku. Pijalnia zyskała nowoczesne, funkcjonalne wnętrze, pełne szkła i aluminium. Od 1984 roku była nieczynna, a wodę wydawano obok w kawiarence „Haneczka”. W roku 2002 budynek zniszczył pożar. W 2006 roku dom został rozebrany, a w roku 2008 odtworzono go w historycznej formie.

---

Strona wschodnia

Wschodnią stronę placu stanowią dwa budynki – przylegająca do pijalni kawiarnia „Helenka” i bezpośrednio połączona z nią willa „Szwajcarka” oraz stojąca na wyższym tarasie kaplica zdrojowa. Kawiarnia „Helenka”, powstała w 2008 roku nawiązuje do dawnej stylowej galerii spacerowej dla kuracjuszy pijących wodę, wzniesionej w latach 1857–1858. Około roku 1960 w jej miejsce wystawiono pawilon mieszczący kawiarnię o nazwie „Haneczka”. W latach 80. funkcjonowała tam pijalnia wód.

Willa „Szwajcarka Górna” została wzniesiona w 1852 roku. Przez długie lata miała tam swoją kancelarię lekarz zakładowy Onufry Trembecki. Do lat 60. XIX wieku mieściła się tam także poczta. W przyziemiach willi znajdował się punkt sprzedaży szklanych kubków z podziałką w uncjach. Latem roku 1902 w „Szwajcarce” mieszkał poeta Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

---

Kaplica neogotycka

Neogotycka kaplica zdrojowa została zaprojektowana przez Józefa Szalaya i zbudowana w latach 1844–1847. Jej uroczyste poświęcenie odbyło się 29 lipca 1847 roku pod wezwaniem Królowej Niebios, a nabożeństwo odprawił ks. Maciej Szafrański, dziekan łącki. Autorstwo obrazu w ołtarzu przypisywane jest Józefowi Szalayowi lub Konradowi Coghenowi. Wewnątrz znajdują się trzy marmurowe tablice. Dwie z nich poświęcone są Stefanowi i Józefinie Szalayom i zostały ufundowane przez Józefa, z kolei trzecią, poświęconą Józefowi Szalayowi, ufundował dr Onufry Trembecki. W latach 2006–2008 kaplica została odrestaurowana.

---

Centralna część

Centralne miejsce Placu Dietla zajmuje fontanna z roku 2012 z rzeźbą z brązu autorstwa Michała Batkiewicza. Stoi ona w miejscu, w którym w 1865 roku. Szalay urządził wodotrysk i postawił słup masztowy, na którym podczas uroczystości powiewała flaga. W okresie międzywojennym wodotrysk zyskał stylizowaną betonową oprawę, a w roku1957 ustawiono na nim żelbetową figurę „Kobiety z dzbanem” autorstwa Stanisława Marcinowa.